Algemene taalkunde I

Fonetiek - akoestisch

Dr. Thomas Van Hoey

QLVL @ KU Leuven

10 10 2024

Herhaling van vorige week

Pulmonische medeklinkers

IPA consonants

Bijzondere medeklinkers

IPA non-pulmonic consonants

Klinkers

IPA vowels

Suprasegmentalen

Suprasegmentaal

Suprasegmentaal = aspecten die boven de individuele klank uitstijgen

  1. klemtoon
  2. lengte
  3. prosodie / intonatie
  4. toonhoogte

Suprasegmentaal: klemtoon, lengte…

IPA suprasegmentals

Suprasegmentaal: klemtoon, lengte…

Klemtoon (stress): prominentie van bepaalde lettergrepen

  • primair [ˈ]
  • secundair [ˌ]
  • geen klemtoon []

Suprasegmentaal: klemtoon, lengte…

Lengte

  • heel lang (relatief) [ː]
  • beetje langer [ˑ]
  • heel kort [ ̆ ]

bv. Nederlands
< mesje> / <meisje >
[mɛʃə] / [ˈmɛː.ʃə]

Splitsen van lettergrepen [.]

Splitsen van prosodische units

  • korte splitsing [ | ]
  • lange splitsing [ ‖ ]

Jack,
preparing the way,
went on.

[ˈdʒæk | pɹəˌpɛəɹɪŋ ðə ˈweɪ | wɛnt ˈɒn ‖ ]

Upstep en downstep

  1. Japanese (Dingemanse & Akita 2017:11)

    gaɾeki-toka-ga ꜛjɯ:k:ɯɾiꜛ ko: ɯgoi-te i-te

    debris-etc-NOM IDEO like.this move-CONJ be-CONJ

    “things like debris moved sloowly

  1. Japanese (Dingemanse & Akita 2017:11)

    soʃite mata ꜜgagagagagagagaꜜ-to ɕik-ɯ-no-ga

    and again IDEO-QUOT draw-NPST-NMLZ-NOM

    “and drew back with a rattling sound

Lexicale toonhoogte

Toontalen

WALS chapter 13

Lexicale toonhoogte: Chao systeem

5 niveaus van tonen

Lexicale toonhoogte: Mandarijn vs. Kantonees

Mandarijn

  1. mā [ma ˥] 媽
  2. má [ma ˧˥] 麻
  3. mǎ [ma ˨˩˧] 馬
  4. mà [ma ˦˩] 罵
  5. ma (“neutrale toon”) 嗎

Kantonees

  1. \(si^1\) [siː ˥] 詩
  2. \(si^2\) [siː ˧˥] 史
  3. \(si^3\) [siː ˧] 試
  4. \(si^4\) [siː ˨˩] 時
  5. \(si^5\) [siː ˩˧] 市
  6. \(si^6\) [siː ˨] 是
  7. \(sik^{7|1}\) [sɪk̚ ˥] 識
  8. \(sik^{8|3}\) [sɛk̚ ˧] 刺
  9. \(sik^{9|6}\) [sik̚ ˨] 食

Broad en narrow transcriptie

Fonetische transcriptie kan zo dicht mogelijk bij de echte uitspraak weergegeven worden (narrow) of eerder summier fonetisch (broad)

→ Doe je best om zo narrow mogelijk te transcriberen met de elementen die we tot nu toe gezien hebben.

The farmer kissed the duckling.
[ðə ˈfɑːmə ˈkɪst ðə ˈdʌklɪŋ]

BROAD

The farmer kissed the duckling.
[ðə ˈfãːmə ˈk̟ʰɪst̚ ðə ˈdʌkl̴ɪ̃ŋ̟]

NARROW

Enkele oefeningen

Transcribeer in IPA

  1. ontploffing
  2. pannenkoek
  3. angstschreeuw
  4. loopbaan
  5. variable
  6. ssssjjj! (“stilte!”)
  1. [ɔnt’plɔfıŋ] (of [ɔm’plɔfıŋ])
  2. [’pɑnəkuk]
  3. [’ɑŋstsxreːw]
  4. [’loːbaːn]
  5. [vaːri’jaːbəl] of [vɑri’jaːbəl] of [vɑr’jaːbəl]
  6. [ʃː]

Transcribeer de volgende audiofragmenten

  1. [ˈseˈʔediq] (Seediq seediq)
  2. [ˈʋiçjə] (NL Nederlands wiegje)
  3. [kɛɾˈvɛɖːu] (Sardinisch cherveddu)
  4. [iɬɬu] (Groenlands / Kalaalissut illu)
  5. [ɸɯhai] (Japans fuhai)
  6. [ɣəˈlœyt] (NL Nederlands geluid)

Perceptuele fonetiek

McGurk effect (Harry McGurk)

Akoestische fonetiek

Akoestische fonetiek

Geluid = trillingen van lucht
→ minimale veranderingen luchtdruk, opgevangen door menselijk oor
geluidsgolven

Bron: Daniel Russell

Bron: Daniel Russell

Trillingen beschrijven

1. amplitude

  • grootte van de trilling
  • waargenomen als luidheid
  • uitgedrukt in decibel (dB)
  • hoe meer dB hoe luider

2. frequentie

  • aantal trillingen / tijdseenheid
  • waargenomen als toonhoogte
  • uitgedrukt in hertz (Hz)
  • hoe meer Hz hoe hoger

Trillingen en golven

De trillingen volgen een longitudinale golf (sinusgolf)

Bron: Daniel Russell

Geluidsgolven: sinusgolf

Bron: https://home.cc.umanitoba.ca/~krussll/phonetics/acoustic/acoustic.html

Geluidsgolven: amplitude

Geluidsgolven: amplitude en frequentie

Menselijke spraak = complexe golven

De geluidsgolven van menselijke spraak zijn complexe golven

Soundwave “taalkunde” met Praat

Analyse van complexe golven met Fourier-analyse

Analyse van complexe golven met Fourier-analyse

Fourier-analyse: complexe golven = optelsom van enkelvoudige golven

Deze complexe golf bestaat eigenlijk uit drie golven

Bron: https://home.cc.umanitoba.ca/~krussll/phonetics/acoustic/acoustic.html

Analyse van complexe golven met Fourier-analyse

Dit kan samengevat worden als:

golf frequentie amplitude
rood 100 Hz 30 dB
blauw 200 Hz 10 dB
groen 300 Hz 20 dB

Analyse van complexe golven met Fourier-analyse

Analyse van complexe golven met Fourier-analyse

Samengevat in een spectrumdiagram of amplitudespecrum:
x-as toont frequentie, y-as toont amplitude

Spectrogram

Spectrumdiagrammen tonen complexe golven op een heel kort stukje tijd.

Maar wanneer je spreekt veranderen de geluiden (= golven) constant.

Om dat weer te geven gebruiken we een spectrogram.

→ x-as: tijd (s)
→ y-as: frequentie (Hz)
→ intensiteit kleur: amplitude (dB)

Spectrogram

Spectrogram van “taalkunde”

“taalkunde” spectrogram

Harmonischen, grondtoon, boventonen

Herinner je: een complexe golf bestaat uit verschillende golven (“harmonischen”)

  • golf met de laagste frequentie de grondtoon of fundamentele frequentie
  • andere golven zijn de boventonen

Formanten

Stel: we willen schwa [ə] onderzoeken.

Bepaalde harmonischen vallen op als pieken.

Dit zijn de formanten van [ə]

Smalband - breedband

Twee types spectrogrammen

  • smalband: resolutie frequentie goed, tijd slecht
  • breedband: resulutie tijd goed, frequentie slecht

(Smalband kom je eigenlijk zelden tegen in the wild)

Informatie in een spectrogram

1. F0 - fundamentele frequentie
→ basisfrequentie harmonischen
→ intonatie

F0 “taalkunde”

Informatie in een spectrogram

2. formanten (F1, F2, F3…)
→ vorm van de mondholte
→ aard van klinkers en (sommige) medeklinkers

F1, F2, F3… “taalkunde”

Informatie in een spectrogram

F1 en F2 zijn de belangrijkste formanten voor klinkers.

Bv. voor Canadees Engelse klinkers hebben ze deze waarden.

vowel F1 F2
[i] 280 2230
[ɪ] 370 2090
[e] 405 2080
[ɛ] 600 1930
[æ] 860 1550
[ɑ] 830 1170
[ɔ] 560 820
[o] 430 980
[ʊ] 400 1100
[u] 330 1260
[ʌ] 680 1310

Informatie in een spectrogram

Informatie in een spectrogram

Informatie in een spectrogram

Nog eens lezen?

Spectrogrammen stap voor stap

Kevin Russell’s acoustic phonetics

Kevin Russell’s acoustic phonetics

Meer?

Zelf experimenteren?

softwarepakket Praat

https://www.fon.hum.uva.nl/praat/

Praat logo

Volgende week

(Tegen) volgende week

  • Enkele oefeningen fonetiek
  • Fonologie
  • Print de oefeningen van fonologie